Reizen met het openbaar vervoer is op de keper beschouwd supersimpel. Los van de voorbereidingen zoals je vervoersbewijs, je planning en je bagage gaat het uiteindelijk om één basale actie: lijfelijk instappen. Vervolgens vertrek je, al dan niet met vertraging. Tijdens de reis houd je in de gaten of alles een beetje volgens plan verloopt en onderneem je actie indien nodig. Met de auto hetzelfde laken een pak.

De crux? Instappen. Hoe moeilijk kan het zijn?

Als ik met leiders en professionals samenwerk bij allerhande trajecten die raken aan organisatieontwikkeling, komt vroeg of laat een vergelijkbare vraag langs. Noem het commitment, leiderschap, eigenaarschap, veranderbereidheid, wat je wilt. Uiteindelijk komt het vaak neer op hetzelfde besluit:

Stap je in, ja of nee?

Ik moet bekennen dat ik zelf ook regelmatig met deze duidelijke en directe oneliner-vraag wil werken. Bovendien gaat het bij deze vraag ook nog eens om het zichtbare gedrag. Je doet het ene óf het andere. Ja toch?

Voor mij extra belangrijk omdat ik meestal degene ben die ‘besteld’ is om de boel te begeleiden. Een soort reisleider. Samen op pad. En dan heb ik reisgenoten nodig: een managementteam, een groep mensen. Met mij als gids. Ik ben ingehuurd om de leerreis te begeleiden. Als ik niet vertrek, ontstaat er geen beweging. We hebben het daar in 'het voortraject' uitgebreid over gehad, de opdrachtgever en ik. We hebben een opdrachtbevestiging getekend. Een contract of offerte. Ik ben natuurlijk niet op mijn achterhoofd gevallen. Ik let daar echt wel op.

Dus hop, let's go!

De Kroon

En toch kan het me ineens overkomen dat ik onderweg merk dat er iets schuurt tussen de opdracht zoals we die aanvankelijk zijn overeengekomen en wat zich later laat zien. Als ik dat bemerk, roept dat van alles bij me op. Frustratie, irritatie. En in mijn donkerste momenten ook herinneringen van vroeger.

Zie je wel. Toch niet goed genoeg. Te aardig geweest. Te lang doorgezet. Niet geluisterd naar mijn gevoel. Waarom trap ik hier toch steeds opnieuw in?

De moed zakt me dan soms in de schoenen. Natuurlijk weet ik door de jaren heen wat er dan professioneel gezien nodig is. Ik moet het aangaan. Aangeven wat zich heeft voorgedaan. ‘Hercontracteren’ om het maar even in mijn vaktaal te zeggen. De olifant in de kamer benoemen.

Maar toen ik onlangs naar The Crown op Netflix zat te kijken realiseerde ik me iets anders.

Wat me fascineert in die serie is dat de koningin of koning nooit alleen zichzelf is. Er is altijd meer aan de hand. Meerdere stemmen vragen aandacht. De stem van de persoon zelf uiteraard, maar net zo goed die van de vader of moeder, de broer of zus, de partner, de kinderen, het eigen geweten, de regering, de Kerk en allerlei persoonlijke verlangens.

En daarnaast is er altijd die andere stem die roept en trekt: die van de Crown. Van het grotere geheel. De continuïteit (wat dit ook moge zijn). De verantwoordelijkheid. Datgene wat veel verder reikt dan de individualiteit of het issue dat op dat moment speelt.

Mengwezen

Die kroon, met het gewicht van alles wat ertoe doet en relevant is, maakt van de vorst een ‘mengwezen’. Niet iemand die simpelweg "zichzelf" kan zijn en al helemaal niet iemand met één authentieke stem. Integendeel. Het is juist iemand in wie verschillende stemmen, belangen, verantwoordelijkheden en loyaliteiten voortdurend samenkomen. Soms lijkt het sacraal en koninklijk. Meestal niet en is het hartstikke aards en menselijk.

En ineens realiseerde ik me waarom dit me zo intrigeert. Ik zag mijn opdrachtgevers voor me.

De opdrachtgever draagt ook een kroon. Geen echte natuurlijk, maar wel iets vergelijkbaars, ook al zie je dat niet. Een onzichtbare kroon die het geheel representeert: een afdeling, medewerkers, klanten, een programma, inwoners, resultaten. En altijd met een geschiedenis en/of een toekomstperspectief.

Wanneer zo iemand met mij een opdracht bespreekt, spreekt er nooit alleen een individueel mens. Er spreekt ook een bestuurlijke stem mee, een werkgeversstem, de collegiale stem, de stem van de ontwikkelaar, de behoeder van continuïteit en de systeemdrager. Er spreekt iemand die iets vertegenwoordigt dat vele malen groter is dan de persoon zelf.

Misschien is dat wel de reden dat ik onderweg soms verrast word. Niet omdat de opdrachtgever niet ingestapt was. Niet omdat er sprake is van een verborgen agenda. Maar omdat ik onderweg andere stemmen hoor en nieuwe signalen opvang die vanaf het begin al aanwezig waren, zonder dat ze zich direct lieten zien of horen.

Die opdrachtgever is veel meer dan een directeur, manager, leider of bestuurder die verandering wil. Zij of hij is ook een leidinggevende die de rust wil bewaren, iemand die twijfelt, een verantwoordelijke die de risico's ziet, een collega die niemand wil verliezen, een beschermer van de bestaande cultuur of juist een pleitbezorger van een nieuwe. En ook een moeder of vader, broer of zus, zoon of dochter. Een mens. Een gemengd wezen.

Allemaal klanken

Ze waren er allemaal al, een palet van klanken. Alleen nog niet allemaal even goed hoorbaar.

Soms klinken al die geluiden van de opdrachtgever daarmee als een vat vol tegenstrijdigheden. Soms als een matig ingespeeld orkest. Maar hé, wie ben ik om daar vervolgens als criticaster op de tribune een eenzijdig oordeel over te hebben, een ‘frame’, een verhaal dat ik mezelf vertel over de ander?

Is het niet veel meer mijn klus om de dirigent op te zoeken? En dan niet de confrontatie te schuwen, de spanning te vermijden of te pappen en nathouden, maar er echt voor gaan staan. Het gesprek te voeren over wat we allebei horen, wat we missen, wat we niet begrijpen en wat we, onbedoeld of onbewust, bij elkaar oproepen waardoor het gaat zoals het gaat.

Misschien zat ik er jarenlang wel naast.

Misschien is de kern van de vraag niet of mijn opdrachtgever wel of niet is ingestapt. Die vraag is een versimpeling van een te complex speelveld bij organisatieontwikkeling.

Veel interessanter en relevanter is de vraag:

'Wat wil hier en nu gehoord en gezien worden wat tot nu toe blijkbaar nog niet gehoord of gezien is?'

Niet omdat iemand onduidelijk is of omdat iemand niet weet wat hij wil. Maar omdat mensen die een kroon dragen zelden één stem tegelijk kunnen zijn. Net zoals de koningin in The Crown nooit alleen Lilibet of Elizabeth is. Zij belichaamt ook de Crown.

En de opdrachtgever tegenover mij is nooit alleen directeur, bestuurder of leidinggevende. Hij of zij belichaamt ook een geschiedenis, een integrale verantwoordelijkheid en een heel stelsel van stakeholders, belangen en verwachtingen.

We weten zoveel niet

Misschien begint duurzame organisatieontwikkeling daarom niet met het vermogen om in te stappen. Misschien begint zij met het besef dat je op enig moment moet kunnen uitstappen. Uit de haast. Uit de ‘niet lullen maar poetsen’ houding. Uit de alom aanwezige overlegagenda. Uit de veronderstelling dat we slim genoeg zijn om te begrijpen wat er speelt. Uit het idee dat een uitgesproken ‘ja’ altijd maar één betekenis heeft.

Om vervolgens nieuwsgierig te worden en te beseffen dat we heel veel niet weten. En dat we daar onderzoekend in zijn. Zeker in tijden van AI, waarin kennis en inhoud alom toegankelijk zijn en razendsnel beschikbaar komen.

Hiermee beweer ik niet dat commitment onbelangrijk is. Of dat leiderschap er niet toe doet en dat eigenaarschap bijzaak is. Het gaat me erom dat we op een diepere laag begrijpen dat achter toewijding vaak een veel rijkere werkelijkheid schuilgaat dan we vooraf kunnen inschatten. Tijdens de rit, ‘when the shit hits the fan’, ontvouwt het zich als je met elkaar de werkelijke spanning durft te onderzoeken.

Mijn opdrachtgevers zijn complexe mengwezens in de ordening van het organigram. Gekroonde vorsten in de hiërarchie met een kroon op hun hoofd ook al zie je die nooit.

En ik? Durf ik dan de meevoelende hofnar te zijn die de vorst zegt waar het op staat? Wat ik denk en voel ten aanzien van onze werkrelatie? En dan de spiegel voorhouden?

En dat ik dan ook benieuwd ben naar wat de vorst allemaal meemaakt en van binnen ervaart?

En vandaaruit weer verder of soms (even) niet. Dat is de échte ontdekkingstocht om met elkaar aan te gaan. Want hoe mooi, eervol en glinsterend het er ook uitziet, hoeveel privileges het ook geeft en hoeveel verwachtingen er logischerwijze ook zijn als je de vorst wilt zijn...?

Met een kroon op je hoofd? Het blijft een zwaar ding. Ook als je hem afzet.