In 2013 was ik voor het eerst in het verre Azië, in China. Ik begeleidde samen met prof. drs. Philip Wagner* een groep deeltijdstudenten Bedrijfskunde voor wie de excursie het slotstuk was van een Masteropleiding. Een intensieve leerreis, letterlijk en figuurlijk. Eerst Hong Kong, daarna Shanghai en tot slot Beijing. Ik was al ondersteboven tijdens de reis maar maar hier ging ik kopje onder in een overweldigende, bijna majestueuze wereld. Hieronder een poging om deze megastad in woorden te vangen. Maar eerst de aankomst.

250 km/uur

Na een comfortabele nachttreinreis van Shanghai naar Beijing stappen we, uitgeruster dan verwacht, uit op het immense station Beijing-Zuid. Ook deze reis is een puik staaltje van Chinese OV-beleving: efficiënt, snel en met optimaal gebruik van ruimte. We zoefden met circa 250 km/uur naar het Noorden, over een afstand vergelijkbaar met Amsterdam–Barcelona.

Infrastructuur is in China een kwestie van doen. Het één partijsysteem maakt planmatige en daadkrachtige realisatie mogelijk. Achter de schermen wordt misschien geworsteld om consensus maar naar buiten toe overheersen eensgezindheid en vooral een hoog tempo. Het oosten ontwikkelt zich razendsnel en beweegt westwaarts. Openbaar vervoer is een speerpunt terwijl snelwegen vollopen. Elk jaar komen er miljoenen auto’s bij. Investeren in OV is een must om de druk op de infrastructuur te spreiden.

'Go West'

De ‘Go West’-beweging krijgt vorm via weg, lucht en vooral spoor. Tijdens de nachtelijke treinrit krijgen we een lesje ruimtelijke economie van een openhartige handelsreiziger in onze coupé. Hij verhaalt over de bouw-ethos van de Chinese staat. Er gaat wel eens iets mis, maar Chinezen herstellen snel en houden de voortgang erin.

Economisch rendement lijkt daarbij ondergeschikt. Infrastructuur is een cruciaal middel om groei en mobiliteit mogelijk te maken. Dat leidt tot een groots investeringsprogramma, gericht op meer balans, ook in rurale gebieden waar circa 75% van de bevolking woont. Lagere loonkosten werken daar als katalysator.

Om urbanisatie te remmen, geldt een woonplicht in het geboortegebied. Economische activiteiten worden bewust gespreid.

Duurzaamheid

De beweging westwaarts is ook gericht op duurzaamheid en sociale rust. Vervuilende industrie wordt verplaatst uit Beijing en andere oostelijke megasteden.

Doel? Schonere steden en ruimte voor nieuwe sectoren.

We zien het effect met eigen ogen. Minder mondkapjes dan verwacht en bij gunstig weer is de luchtkwaliteit acceptabel naar Chinese maatstaven, al blijft die ongezond. Het leven in de stad leidt nog steeds tot een beduidend lagere levensverwachting.

Ook de auto-industrie verduurzaamt. Er wordt fors geïnvesteerd in elektrisch vervoer. Tweewielers op fossiele brandstof zie je nauwelijks nog.

Veelzijdige hoofdstad

Onze lokale gids is onmisbaar tijdens onze trip en neemt de taalbarrière weg. Engels is in Beijing geen usance. De hoeft ook niet want de focus ligt op de enorme binnenlandse markt.

Met onze gids krijgen we in korte tijd een completer beeld, ook culinair. We raken diep onder de indruk van deze mystieke hoofdstad met meer dan 20 miljoen inwoners en belangrijke functies op het gebied van bestuur, onderwijs en cultuur.

Economisch laat Beijing zich steeds nadrukkelijker gelden, met groeicijfers waarbij Westerse benchmarks schril afsteken.

Historie

China, Beijing in het bijzonder, kent een indrukwekkende historie. De Chinese Muur toont de vastberadenheid om het land te beschermen.

In Beijing zelf gaan we verder kopje onder. We duiken de geschiedenis in met de Verboden Stad en het Plein van de Hemelse Vrede.

Mao geldt nog steeds als een beschermheilige. Voor Chinezen is hij de grondlegger van de huidige ontwikkeling. De openstelling onder Deng Xiaoping leidde vervolgens tot een kapitalistische ontwikkeling zonder weerga. Dat bracht ook een tweedeling en maatschappelijke problemen. Kritiek op de partij en ideologie blijft echter taboe. Publieke scepsis is uit den boze.

Mythes

Gilbert Van Kerckhove – ondernemer, auteur van Toxic Capitalism en al decennialang actief in China – versterkt onze visie met feiten en gedachten die aanzetten tot verder denken.

We constateren dat het Westen vaak een eenzijdig beeld heeft. Mythes doen geen recht aan de complexiteit van China.

Er zijn grote problemen op het gebied van leefbaarheid, ecologie en demografie. De trias politica van Montesqieu met de scheiding van de drie machten, ontbreekt. De rechtspraak is niet onafhankelijk met vaak stuitende gevolgen voor mensenrechten.

Onbestuurbaarheid

Toch groeit ons ontzag voor het land. Hoe bestuur je een land met circa 1,4 miljard inwoners, ongeveer 1/6e van de wereldbevolking?

‘De’ Chinees bestaat overigens niet. Er zijn meer dan 50 minderheden met eigen dialecten. Mandarijn fungeert als verbindende taal. De politiek vreest onrust en anarchie als verschillen zwaarder gaan wegen dan overeenkomsten. Er is al onrust onder delen van de agrarische bevolking.

Voor velen is de welvaartsexplosie wrang. Tegelijk vinden de meeste Chinezen dat ze erop vooruit zijn gegaan. De overheid probeert met gematigd beleid ontwikkeling voort te zetten, gericht op rust, stabiliteit en duurzame vooruitgang. Achter de politieke gordijnen is dit een enorme opgave voor staatshoofd Xi Jinping.

Zaken doen

China was de stookfabriek van de wereld. Dat bracht welvaart, maar ook vervuiling, ongelijkheid en corruptie. ‘Made in China’ moet ‘Invented in China’ worden.

Bij Boon Edam zien we dat aanpassing cruciaal is. Men werkt met lokale Chinezen en gedeeld eigendom is gebruikelijk. Politiek en zakendoen zijn verweven. Relaties (‘guanxi’) zijn essentieel, net als contracten en symboliek zoals de bedrijfsstempel.

Gezichtsverlies moet worden voorkomen. Innovatie is lastig maar Chinezen zijn sterk in combineren en kopiëren: shanzai (imitatiecultuur). En vervolgens opschalen, ook richting de binnenlandse markt.

Zorg

Bij SOS International krijgen we inzicht in de gezondheidszorg. Deze is voor veel Chinezen beperkt toegankelijk en deels ondergronds. De focus ligt op ‘cure’.

Hoogwaardige zorg is kostbaar. SOS richt zich op expats en wie het kan betalen. Voor de gemiddelde Chinees blijft dit onbereikbaar. Ook hier is de tweedeling zichtbaar.

Unieke leerervaring

Deze tweedeling zet me aan het denken.

Wat weet ik nu eigenlijk van China?

Ik ben wijzer geworden maar keer ook met vragen terug.

Economisch en bedrijfskundig zie ik een voortrazende dynamiek. Tegelijk maakt de enorme schaal van het land en de demografische ontwikkeling mij bescheiden in mijn oordeel. Het is zo immens en tart al mijn maatstaven.

Deze studiereis heeft mijn wereld vergroot en ook ondoorzichtiger gemaakt. Een confrontatie met mijn onbewuste, gesimplificeerde wereldbeeld. Kopje onder gaan in Beijing maakt dat mijn hoofd tolt. Een duizelende maar ook intrigerende kennismaking met een gigantisch land en een roemrijke, ontzagwekkende geschiedenis.